فرض کنیم دو نفر دقیقاً معادل یک میلیارد تومان وام می‌گیرند.

مدت بازپرداخت هر دو: 60 ماه یعنی 5 سال.

برای مثال آموزشی فرض می‌کنیم: در ایران نرخ سود سالانه وام 26 درصد است. در ژاپن نرخ سود سالانه 2 درصد است. همچنین برای اینکه اثر تورم کاملاً مشخص شود، در این مثال فرضی تورم ایران را 100 درصد سالانه و تورم ژاپن را صفر درصد در نظر می‌گیریم. تأکید می‌کنم که این دو عدد تورم، فرض مقاله برای توضیح مفهوم هستند، نه ادعای نرخ فعلی دو کشور.

حالا برویم سراغ ماشین حساب.

برای محاسبه قسط وام معمولاً از فرمول PMT استفاده می‌شود: اصل وام: 1,000,000,000 تومان نرخ سالانه: 26٪ مدت بازپرداخت: 60 ماه

با تبدیل نرخ سالانه به نرخ ماهانه و استفاده از فرمول استاندارد PMT، قسط ماهانه تقریباً می‌شود: 29,940,469 تومان یعنی تقریباً همان 29 میلیون و 940 هزار تومان در ماه.

بعد از 60 ماه، مجموع مبلغ پرداختی تقریباً برابر است با: 1,796,428,156 تومان بنابراین مقدار اسمی سود پرداخت‌شده: 796,428,156 تومان است.

در نگاه اول رقم بزرگی است. شما یک میلیارد تومان گرفته‌اید و در پایان تقریباً یک میلیارد و 796 میلیون تومان پس داده‌اید. پس ممکن است بگویید: «تقریباً 800 میلیون تومان سود؟ این وام خیلی گران است.»

حالا ژاپن را حساب کنیم.

حالا فرض کنیم همان یک میلیارد تومان با نرخ سالانه فقط 2 درصد و بازپرداخت 60 ماهه پرداخت شود. با همان فرمول PMT، قسط ماهانه تقریباً: 17,527,760 تومان خواهد بود.

کل مبلغ پرداختی در 60 ماه: 1,051,665,603 تومان و کل سود اسمی: 51,665,603 تومان است.

مقایسه اولیه تکان‌دهنده است: ایران: حدود 796 میلیون تومان سود ژاپن: حدود 51.7 میلیون تومان سود

روی کاغذ اصلاً رقابت نزدیکی نیست. وام ژاپنی به مراتب ارزان‌تر دیده می‌شود. اما حالا تورم را وارد ماجرا کنیم.

اینجا مهم‌ترین بخش داستان شروع می‌شود. فرض کنید تورم ایران واقعاً و به صورت پایدار سالانه 100 درصد باشد. تورم 100 درصد یعنی به زبان بسیار ساده، سطح عمومی قیمت‌ها طی یک سال دو برابر شده است.

اگر چیزی امروز یک میلیارد تومان باشد و دقیقاً همراه تورم حرکت کند، در این مثال نظری بعد از یک سال قیمت آن حدود دو میلیارد تومان می‌شود.

باز هم تأکید می‌کنم: این یک مدل ریاضی برای توضیح تورم مرکب است، نه پیش‌بینی قیمت خودرو یا اقتصاد ایران. حالا نکته جالب را ببینید. قسط وام شما ثابت مانده است: 29.94 میلیون تومان. اما ارزش واقعی این 29.94 میلیون تومان هر سال کمتر می‌شود.

اگر تورم دقیقاً سالانه 100 درصد باشد، ارزش واقعی قسط 29.94 میلیون تومانی در پایان سال پنجم، با پول امروز تقریباً فقط: 936 هزار تومان خواهد بود. یعنی عدد روی برگه هنوز 29.94 میلیون تومان است، ولی قدرت خرید آن با ابتدای قرارداد اصلاً قابل مقایسه نیست. اینجاست که مفهوم «نرخ سود واقعی» اهمیت پیدا می‌کند.

اگر خیلی ساده محاسبه کنیم: 26٪ سود وام - 100٪ تورم = منفی 74٪ این روش برای توضیح سریع مفهوم قابل استفاده است، اما از نظر مالی محاسبه دقیق نرخ واقعی کمی متفاوت است.

فرمول دقیق‌تر فیشر: نرخ واقعی = (1 + نرخ اسمی) ÷ (1 + تورم) - 1 در مثال ایران: 1.26 ÷ 2 - 1

برابر است با: منفی 37 درصد پس در فرض تورم 100 درصدی، نرخ واقعی وام 26 درصدی تقریباً منفی 37 درصد است.

از نظر قدرت خرید، ارزش بدهی شما سریع‌تر از نرخ بهره‌ای که روی آن پرداخت می‌کنید کاهش پیدا می‌کند.

این همان دلیلی است که در اقتصادهای تورمی، بدهکارانی که وام بلندمدت با نرخ ثابت گرفته‌اند ممکن است در طول زمان از کاهش ارزش واقعی بدهی سود ببرند.

حالا همان مثال فرضی را برای ژاپن ببینیم. سود وام: 2 درصد تورم فرضی: 0 درصد نرخ واقعی تقریباً همان: مثبت 2 درصد خواهد بود.

پس شما واقعاً 2 درصد هزینه واقعی بابت استفاده از پول پرداخت می‌کنید. اگر 51.7 میلیون تومان سود داده‌اید و سطح قیمت‌ها هم تقریباً ثابت باشد، ارزش واقعی آن 51.7 میلیون تقریباً همان چیزی است که روی کاغذ مشاهده می‌کنید.

در ایران فرضی ما شرایط کاملاً متفاوت است. عدد اسمی سود بسیار بزرگ‌تر است، اما ارزش پول با سرعت بسیار بیشتری کاهش پیدا می‌کند.

حالا یک قدم جلوتر برویم.

در مثال ایران گفتیم: وام: 1 میلیارد تومان مجموع پرداخت طی 5 سال: حدود 1.796 میلیارد تومان سود اسمی: حدود 796 میلیون تومان

اگر تورم واقعاً در تمام این 5 سال سالانه 100 درصد باقی بماند، نباید پرداخت‌های سال‌های بعد را با ارزش پول روز اول جمع کنیم و تصور کنیم همه آن‌ها ارزش یکسانی دارند. اگر تمام 60 قسط را با همان تورم فرضی 100 درصدی به ارزش پول روز اول برگردانیم، ارزش فعلی مجموع پرداخت‌های 60 ماهه تقریباً: 488 میلیون تومان می‌شود.

این نتیجه در نگاه اول عجیب است. شما یک میلیارد تومان امروز گرفته‌اید، اما ارزش واقعی مجموع پرداخت‌های آینده با چنین تورم شدیدی حتی کمتر از یک میلیارد تومان اولیه می‌شود.

چرا؟ چون نرخ رشد بدهی شما 26 درصد است، ولی در این مثال فرضی ارزش پول با سرعت بسیار بیشتری کاهش پیدا می‌کند. این دقیقاً همان مفهوم بهره واقعی منفی است.

اینجا باید خیلی مراقب نتیجه‌گیری باشیم. اگر فقط فرض ریاضی ما برقرار باشد ـ یعنی تورم ایران برای مدت طولانی 100 درصد بماند، نرخ وام ثابت 26 درصد باشد و درآمد و دارایی‌های فرد نیز تقریباً همراه تورم رشد کنند ـ بدهی بلندمدت می‌تواند از نظر واقعی بسیار ارزان شود. اما زندگی واقعی به این سادگی نیست.

مهم‌ترین مسئله این است: حقوق شما هم باید بتواند قسط را پرداخت کند. اگر قیمت کالاها 100 درصد بالا برود ولی درآمد شما فقط 20 درصد رشد کند، اینکه «نرخ واقعی وام منفی است» کمکی به پرداخت قسط آخر ماه نمی‌کند. شما همچنان باید همان 29 میلیون و 940 هزار تومان را به صورت نقدی پرداخت کنید.

بنابراین تورم بالا به صورت خودکار وام را برای همه افراد جذاب نمی‌کند. کسی بیشتر از کاهش ارزش واقعی بدهی بهره می‌برد که درآمد یا دارایی‌هایش نیز تا حدی همراه تورم حرکت کند.

تمام ایده این مقاله را می‌توان با دو اصطلاح خلاصه کرد: سود اسمی همان عددی است که در قرارداد مشاهده می‌کنید. مثلاً: 26 درصد.

سود واقعی هزینه وام بعد از در نظر گرفتن تورم است. در یک اقتصاد با تورم بسیار پایین، تفاوت این دو کوچک است. مثلاً اگر سود وام 2 درصد و تورم صفر باشد: سود واقعی تقریباً 2 درصد است.

اما وقتی تورم از نرخ بهره بسیار بالاتر می‌رود، داستان تغییر می‌کند. وام 26 درصدی در کنار تورم فرضی 100 درصدی از نظر واقعی شبیه یک وام با نرخ مثبت 26 درصد عمل نمی‌کند. همین نکته است که مقایسه ساده «وام ایران 26 درصد، ژاپن 2 درصد؛ پس ژاپن 13 برابر بهتر است» را ناقص می‌کند.

اصل موضوع همین جمله است. وقتی قرارداد اقساطی بسته می‌شود، شما امروز پول یا خودرو را دریافت می‌کنید اما بخش بزرگی از هزینه را با پول آینده پرداخت می‌کنید. اگر تورم بالا باشد، ارزش واقعی پول آینده کمتر است. به همین دلیل مدت اقساط هم اهمیت پیدا می‌کند.

در یک محیط تورمی، تفاوت اقساط 12 ماهه و 60 ماهه صرفاً تعداد چک‌ها نیست. زمان خودش تبدیل به یک متغیر اقتصادی می‌شود. البته در مقابل، هرچه قرارداد طولانی‌تر باشد، مجموع سود اسمی بیشتری نیز پرداخت می‌شود. پس برای تصمیم درست باید هر دو طرف را دید: هزینه اسمی وام و ارزش واقعی پرداخت‌های آینده.

اگر فقط جدول اقساط را نگاه کنیم، نتیجه واضح است. وام یک میلیارد تومانی 60 ماهه با نرخ 26 درصد: قسط ماهانه حدود 29.94 میلیون تومان کل سود حدود 796.43 میلیون تومان

وام مشابه با نرخ 2 درصد: قسط ماهانه حدود 17.53 میلیون تومان کل سود حدود 51.67 میلیون تومان از نظر اسمی، وام 2 درصدی برنده مطلق است.

اما وقتی تورم را وارد محاسبه می‌کنیم، تصویر دیگری ظاهر می‌شود. اگر اقتصادی تورم نزدیک صفر داشته باشد، تقریباً تمام سود وام یک هزینه واقعی است. اما اگر نرخ بهره از تورم بسیار پایین‌تر باشد، ارزش واقعی بدهی در طول زمان کاهش پیدا می‌کند.

پس عنوان عجیب «سود وام در ایران کمتر از ژاپن است» را باید دقیق‌تر این‌طور خواند: ممکن است نرخ واقعی وام در یک اقتصاد بسیار تورمی از وامی با نرخ اسمی بسیار پایین در یک اقتصاد کم‌تورم کمتر باشد. و این تفاوت میان چیزی است که فقط روی درصد سود نگاه می‌کند و چیزی که ارزش پول در طول زمان را هم وارد محاسبه می‌کند.

برای همین قبل از قضاوت درباره هر وام، بهتر است چهار عدد را کنار هم قرار دهید: نرخ سود، نرخ تورم، مدت بازپرداخت و رشد درآمد شما. آن‌وقت ممکن است نتیجه با چیزی که در نگاه اول به نظر می‌رسید کاملاً متفاوت باشد.